Margaux Tjoeng Journalist – Oceaan correspondent

Margaux Tjoeng
Hoe eurosceptisch zijn politieke partijen? – Brandpunt plus

Hoe eurosceptisch zijn politieke partijen? – Brandpunt Plus Dec 2016

IMG_8568-1

Hebben politieke partijen meer of minder vertrouwen in Europa? Sinds de verkiezingen van 2012 is het thema Europa getransformeerd van het onopvallende meisje in de klas naar het popmodel waar iedereen wat van moet vinden. Wie geen mening heeft, riskeert uitsluiting van verdere deelname aan het gesprek. En dat terwijl Europa eerder nog te boek stond als een log en ingewikkeld democratisch systeem waarmee je snel de aandacht van de kiezer verliest. Met de nieuwe verkiezingen in aantocht onderzoekt Reporter 2021 in het dossier: Nexit of niet?: Hoe sceptisch zijn politieke partijen nu eigenlijk over Europa?

De afgelopen vier jaar werd de druk op Europa opgevoerd. Niet alleen van binnen uit, maar ook van buiten. De humanitaire crisis en het web van mensensmokkelaars bleek via de EU-Turkije-deal niet zo gemakkelijk te beteugelen. Engeland stapte uit de unie en ook kregen Frankrijk en België te maken met terroristische aanslagen. We zijn benieuwd hoe deze ontwikkelingen het scepsis van partijen over Europa hebben beïnvloed.

In samenwerking met de Universiteit van Leiden onderzoeken we aan de hand van partijprogramma’s hoe eurosceptisch politieke partijen zijn. We willen weten of ze in vergelijking met de vorige verkiezingen van 2012 milder of juist extremer zijn geworden in hun opvattingen. Hoe verhouden ze zich tot elkaar over dit onderwerp? En met welke thema’s hangt hun scepsis samen?

Politieke aanval op Europa

Euroscepsis kreeg een duidelijk gezicht door de bankencrisis in 2008. Nadat Griekenland miljarden aan noodhulp ontving en duidelijk werd hoe fragiel de economische situatie van vele lidstaten was, kregen politici de legitieme argumenten in handen om de aanval op Europa te openen. De toon werd fel. Met name op de flanken en in heel Europa schoten populistische partijen als paddestoelen uit de grond. Eén gemene deler: allemaal waren ze eurosceptisch. Ongeacht of ze nu links of rechts van het politiek spectrum zaten.

Links & rechts euroscepsis

De economische crisis gaf een belangrijke aanleiding om Europa te wantrouwen, maar daarachter schuilt meer. Er wordt veel gezegd en beweerd over waar euroscepsis vandaan komt, maar over de volgende bevindingen zijn politicologen in Nederland het eens: zowel linkse als rechtse politieke partijen hebben een eurosceptische component, maar het verschil in motivatie is groot.

Economische nationalisme

Op de uiterst linkerflank vinden we de SP. Het wantrouwen in Europa wordt door de SP vooral gemotiveerd vanuit haar anti-neoliberale standpunt, ook wel economische nationalisme genoemd. Zo zit de SP niet zo te wachten op Oost-Europese werknemers omdat dit de arbeidskansen van Nederlanders zou verkleinen. De partij is daarom tegen begrotingsregels die Nederland van bovenaf worden opgelegd en ook vindt ze dat globalisering de ontwikkeling van sociaal beleid in de weg staat.

Etnisch nationalisme

Bij rechtse partijen is ook sprake van economische nationalisme, maar etnisch nationalisme voert de boventoon: het verlies van de soevereiniteit, de angst voor allerlei soorten vormen van identiteitsverlies door de komst van andere nationaliteiten. Bij de PVV wordt dit wantrouwen veelal gemotiveerd uit angst voor de islam en de VVD is vooral terughoudend tot het toelaten van vluchtelingen vanuit veiligheidoverwegingen. Want wat als er IS-strijders tussen de vluchtelingenstroom zitten en zo voet aan grond krijgen in Europa?

Immigratiedebat

Voor ons onderzoek spitten politicologen Huib Pellikaan en Tom Louwerse van de Universiteit van Leiden de partijprogramma’s van 2012 en 2017 door op eurosceptische sentimenten. Ook kijken ze naar de standpunten die partijen innemen over migranten als middel om te bekijken hoe partijen zijn opgeschoven in hun culturele en morele opvattingen.

Van de vorige verkiezingen hebben we geleerd dat als we iets van euroscepsis willen begrijpen we verder moeten kijken dan verschillen tussen links en rechts. Want tussen linkse en rechtse partijen onderling bestaan namelijk ook grote verschillen, vooral als we kijken naar de verschillen tussen hun morele en culturele opvattingen en hoe die samen gaan met hun ideeën over handel en economie. Zo komen we uit bij het vluchtelingendebat. Hoe staan de morele en culturele opvattingen over hoe om te gaan met vluchtelingen tegenover de economische motieven van een partij?

Hoe reageren centrum-linkse partijen?

Ook kijken we verder dan de populistische partijen. Het is niet zo zeer interessant om te bekijken hoe ver ze gaan, maar vooral welke invloed ze hebben op centrum linkse partijen. Nationalistische-populistische partijen blijken namelijk een sterke invloed te hebben op de standpunten van gevestigde partijen. In het promotieonderzoek ‘Besmettelijk euroscepsis’ van politicoloog Maurits Meijers (okt 2016) lezen we dat vooral centrum-linkse partijen, de arbeidersklasse, tamelijk gevoelig is voor de economische argumenten van radicaal links en de culturele argumenten van radicaal rechts zoals ‘Nederland is zijn soevereiniteit kwijt’.

We hopen straks beter te kunnen zien hoe linkse partijen zich positioneren ten opzichte van elkaar, maar ook tegenover rechts en populistische partijen op links en rechts.

Ook zullen we in ons onderzoek kijken naar de invloed van nieuwe partijen als DENK, VNL, Forum voor Democratie en GeenPeil. Weten zij de gaten in het politiek spectrum te vinden?

Euroscepsis vs dreiging migranten

Voor Reporter Radio1 gaan we nog iets verder in op waar die etnische-nationalistische sentimenten vandaan komen en met welke thema’s dat samenhangt. Hoe voedt dat euroscepsis? En gaat het ook nog verder, bijvoorbeeld is een stem tégen het establishment? Uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat de ervaren dreiging van migranten en euroscepsis in Nederland sterk samenhangen. In vergelijking met andere Europese landen is het verband tussen euroscepsis en de ervaren druk van migranten in weinig andere landen en regio’s zo sterk als in Nederland, Vlaanderen en Duitsland. Alleen in Oostenrijk, Zwitserland en Italië is de correlatie sterker. Een verklaring daarvoor is onder andere de opkomst van nationalistische-populistische partijen. Toch is dat niet het hele verhaal want stemmers van nationalistische-populistische partijen leggen niet vaker het verband tussen beide opvattingen dan andere partijen. We vragen het hoogleraar sociologie Marcel Lubbers (Radboud Universiteit Nijmegen) en trekken het land in om de eurosceptische burger beter te begrijpen.

In het dossier ‘Nexit of niet’ onderzoeken we hoe dicht bij een Nexit we zijn. Bekijk hier de andere publicaties in dit thema.

Dit artikel verscheen eerder op de website van Brandpunt Plus

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Artikelen zoeken op thema